12.01.1893 - 16.10.1946

Alfred Ernst Rosenberg urodził się 12 stycznia 1893 roku w Rewlu, dzisiejszym Tallinnie, w Imperium Rosyjskim, w rodzinie Niemców bałtyckich, dorastał w środowisku zamożnej mieszczańskiej rodziny, co umożliwiło mu zdobycie dobrego wykształcenia, od młodości interesował się sztuką, architekturą oraz zagadnieniami filozoficznymi, później stał się jednym z głównych ideologów narodowego socjalizmu, czołowym teoretykiem rasizmu i antysemityzmu w Niemczech, a także jednym z ważnych polityków NSDAP.

Po ukończeniu szkoły średniej Rosenberg podjął studia architektoniczne na politechnice w Rydze, następnie kontynuował naukę w Moskwie, gdzie studiował inżynierię i architekturę, po studiach pracował jako architekt oraz nauczyciel rysunku w Rydze, równocześnie coraz silniej interesował się polityką, idee nacjonalistyczne i antysemickie mieszały się u niego z rosnącą wrogością wobec rewolucji bolszewickiej, wydarzenia pierwszej wojny światowej i późniejszej rewolucji w Rosji wywarły na niego ogromny wpływ.

Podczas rewolucji październikowej Rosenberg opowiedział się po stronie kontrrewolucyjnej, sprzeciwiał się bolszewikom i popierał białe siły, po klęsce kontrrewolucjonistów i umocnieniu się władzy bolszewickiej zmuszony był opuścić Rosję, w 1918 i 1919 roku przeniósł się do Niemiec, osiadł w Monachium, gdzie związał się z kręgami skrajnej prawicy, nacjonalistami oraz różnymi antysemickimi stowarzyszeniami, w tym z kręgiem skupionym wokół stowarzyszenia Thule.

W Monachium Rosenberg szybko trafił do rodzącego się ruchu narodowosocjalistycznego, w 1919 roku przyłączył się do Niemieckiej Partii Robotniczej DAP, która wkrótce przekształciła się w Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotniczą NSDAP, należał do wczesnych członków ugrupowania i od początku angażował się w tworzenie jego ideologii, nawiązał współpracę z Adolfem Hitlerem i innymi przyszłymi przywódcami partii, zaczął pisać artykuły o charakterze propagandowym, antysemickim i antybolszewickim.

Po nieudanym puczu monachijskim w listopadzie 1923 roku, gdy Hitler został uwięziony, Rosenberg został formalnie wyznaczony na tymczasowego przewodniczącego NSDAP, funkcję tę pełnił do czasu, gdy Hitler po wyjściu z więzienia ponownie objął przywództwo w partii, w praktyce Rosenberg nie potrafił odbudować struktur partii ani pozyskać szerszego poparcia społecznego, ale jego rola ideologa rosła, w 1920 roku związał się z partyjną prasą, a w kolejnych latach został redaktorem naczelnym gazety Völkischer Beobachter, głównego organu prasowego NSDAP, gdzie rozwijał teorie spiskowe, rasistowskie i antysemickie.

Rosenberg był założycielem Związku Walki o Niemiecką Kulturę, Kampfbund für deutsche Kultur, organizacji powołanej do propagowania tak zwanej prawdziwej niemieckiej kultury oraz zwalczania modernizmu, sztuki uznanej za zdegenerowaną, wpływów żydowskich i liberalnych, Związek odgrywał ważną rolę w kształtowaniu polityki kulturalnej ruchu nazistowskiego, krytykował sztukę awangardową, muzykę współczesną, literaturę nowoczesną i bronił tradycyjnych oraz nacjonalistycznych wzorców, Rosenberg budował w ten sposób obraz kultury podporządkowanej ideologii rasowej.

W 1930 roku Rosenberg został wybrany posłem NSDAP do Reichstagu, co potwierdziło jego znaczenie w strukturach partyjnych, w tym samym roku opublikował swoje najważniejsze dzieło Der Mythus des 20. Jahrhunderts, Mythus dwudziestego wieku, książka ta, uznawana za drugą po Mein Kampf pod względem ideologicznego znaczenia dla nazistów, przedstawiała jego wizję dziejów w kategoriach walki ras i kultur, głosiła wyższość rasy nordyckiej i germańskiej oraz konieczność zdobycia przestrzeni życiowej na Wschodzie, atakowała judaizm, liberalizm i chrześcijaństwo w jego tradycyjnej, kościelnej postaci, dzieło stało się jednym z filarów rasistowsko antysemickiej doktryny nazistowskiej.

Po przejęciu władzy przez Hitlera w 1933 roku Rosenberg został mianowany szefem Wydziału Zagranicznego NSDAP, czyli Urzędu Polityki Zagranicznej partii, pełnił tę funkcję przez cały okres istnienia Trzeciej Rzeszy, w 1933 roku uzyskał rangę jednego z najwyższych przywódców partii, Reichsleitera, w styczniu 1934 roku Hitler powierzył mu rolę pełnomocnika do spraw nadzoru nad całokształtem ideologicznego i duchowego szkolenia w NSDAP, chociaż zakres jego wpływu był ograniczany przez innych przywódców, Rosenberg pozostawał głównym teoretykiem rasizmu i jednym z najważniejszych autorów oficjalnej doktryny partii.

W 1940 roku stanął na czele planowanej Hohe Schule, nazistowskiego centrum badań ideologicznych i oświatowych, które miało stać się swego rodzaju głównym uniwersytetem ideologii narodowosocjalistycznej, w ramach tej struktury powoływano różne instytuty i sztaby, jednym z nich był Specjalny Sztab Operacyjny do spraw Muzyki, Sonderstab Musik, odpowiedzialny za przejmowanie archiwów muzycznych, instrumentów, księgozbiorów i innych dóbr kultury, równocześnie powstał Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, sztab Rosenberga, który w czasie wojny zajmował się systematyczną grabieżą dzieł sztuki, bibliotek i archiwów w okupowanych krajach, łupy przeznaczano między innymi do projektowanego nazistowskiego uniwersytetu w Linzu oraz do innych instytucji Trzeciej Rzeszy.

Einsatzstab Rosenberga działał na szeroką skalę we Francji, w krajach Beneluksu, w Polsce, na terenach Związku Radzieckiego oraz w innych okupowanych państwach europejskich, konfiskowano zbiory należące do społeczności żydowskich, instytucji państwowych, kościelnych i prywatnych kolekcjonerów, rabunek ten był częścią szerszej polityki niszczenia i zawłaszczania kultury podbitych narodów, Rosenberg odpowiadał za organizację i nadzór ideologiczny tej akcji, gromadząc tysiące obrazów, rzeźb, dokumentów i książek, które w dużej części nigdy nie wróciły do właścicieli.

W lipcu 1941 roku, po agresji Niemiec na Związek Radziecki, Hitler mianował Rosenberga ministrem Rzeszy do spraw okupowanych Terytoriów Wschodnich, Reichsminister für die besetzten Ostgebiete, powierzono mu zadanie organizacji cywilnej administracji na dużej części zdobytych obszarów na Wschodzie, w ramach tego ministerstwa utworzono między innymi dwa główne komisariaty Rzeszy, Ostland, który obejmował kraje bałtyckie i część Białorusi, oraz Ukraine, obejmujący znaczną część Ukrainy i przyległych terenów, planowano również dalsze jednostki dla rejonu Kaukazu i Moskwy, które jednak nie zostały w pełni zrealizowane.

Jako minister do spraw okupowanych Terytoriów Wschodnich Rosenberg uczestniczył w kształtowaniu polityki okupacyjnej, jego resort nadzorował eksploatację gospodarczą, germanizację wybranych obszarów oraz walkę z ruchem oporu, ideologia głoszona przez Rosenberga, oparta na rasizmie i przekonaniu o niższości narodów słowiańskich, dostarczała uzasadnienia dla brutalnej polityki wobec ludności cywilnej, choć w niektórych przypadkach próbował on forsować bardziej elastyczne podejście wobec części ludów wschodnich, na przykład w krajach bałtyckich, zasadniczo akceptował i wspierał plan eksterminacji Żydów, a także wyniszczającą eksploatację ludności okupowanych terytoriów.

W 1945 roku, kiedy Trzecia Rzesza chyliła się ku upadkowi, Rosenberg formalnie nadal kierował Urzędem Polityki Zagranicznej NSDAP i zachowywał tytuł ministra, realne możliwości działania były jednak minimalne, struktury administracyjne na okupowanych terytoriach wschodnich praktycznie przestały istnieć, a on sam przenosił się po terytorium Niemiec wraz z uciekającymi władzami, w maju 1945 roku udał się do Holsztynu na północy Niemiec, gdzie próbował się ukryć, wkrótce został rozpoznany i zatrzymany przez amerykańską policję wojskową.

Alfred Rosenberg został osadzony w więzieniu i postawiony przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako jeden z głównych oskarżonych, zarzucono mu zbrodnie przeciwko pokojowi, udział w planowaniu i rozpętaniu wojen agresywnych, między innymi inwazji na Norwegię i Związek Radziecki, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciw ludzkości, w tym odpowiedzialność za politykę eksterminacji ludności na okupowanych terytoriach wschodnich oraz za systematyczną grabież mienia i dóbr kultury w wielu krajach europejskich, trybunał uznał go za winnego wszystkich głównych zarzutów, 1 października 1946 roku Rosenberg został skazany na karę śmierci przez powieszenie, wyrok wykonano 16 października 1946 roku w więzieniu w Norymberdze, jego ciało skremowano, a prochy rozsypano w nieujawnionym miejscu, aby uniemożliwić powstanie symbolicznego grobu.

Zdjęcie
Bundesarchiv, CC BY-SA 3.0 DE, Wikimedia Commons