29.10.1879 - 2.05.1969

Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen urodził się 29 października 1879 roku w Werl w Westfalii w zamożnej katolickiej rodzinie szlacheckiej, od młodości był wychowywany w duchu lojalności wobec monarchii i konserwatywnych wartości, uczęszczał do szkół kadetów, był paziem na dworze cesarskim, a w 1899 roku został podporucznikiem armii pruskiej, wiążąc swoją karierę z kawalerią i służbą w elitarnych jednostkach gwardii.

W latach 1902 do 1904 uczył się w szkole kawalerii w Hanowerze, następnie w latach 1907 do 1910 studiował w Akademii Wojennej w Berlinie, przygotowując się do służby w Wielkim Sztabie Generalnym, w 1911 roku został porucznikiem w poczdamskim pułku ułanów, a wkrótce oficerem w Wielkim Sztabie Generalnym, co otworzyło mu drogę do kariery dyplomatyczno wojskowej, w 1913 roku został kapitanem i attaché wojskowym w Waszyngtonie oraz równocześnie w Meksyku, a w 1915 roku został odwołany i wydalony ze Stanów Zjednoczonych pod zarzutem prowadzenia działalności szpiegowskiej i sabotażowej na rzecz Niemiec.

W czasie pierwszej wojny światowej Papen po powrocie z Ameryki został skierowany do służby frontowej i sztabowej, w 1916 roku dowodził batalionem na froncie francuskim, następnie pełnił funkcje sztabowe we Francji i w rejonach tureckich, szczególnie w Iraku i Palestynie, gdzie współpracował z wojskami osmańskimi, w armii tureckiej doszedł do stopnia podpułkownika, doświadczenia z pracy sztabowej i dyplomatycznej ukształtowały go jako oficera wywodzącego się z elity pruskiego korpusu oficerskiego, dobrze znającego realia międzynarodowe.

Po zakończeniu wojny Papen odszedł z czynnej służby wojskowej i zwrócił się ku polityce, w 1920 roku wstąpił do katolickiej Partii Centrum, reprezentującej konserwatywne interesy mieszczaństwa i części elit katolickich, w latach 1921 do 1928 oraz ponownie w latach 1930 do 1932 był posłem do pruskiego landtagu, równocześnie od 1923 roku był głównym akcjonariuszem i przewodniczącym rady nadzorczej katolickiego wydawnictwa i dziennika Germania, a od 1924 roku należał do Deutscher Herrenklub, klubu konserwatywnych elit gospodarczych i politycznych, gdzie zacieśniał kontakty z wpływowymi kręgami prawicy i arystokracji.

Dzięki tym powiązaniom Papen zdobył zaufanie prezydenta Paula von Hindenburga i jego otoczenia, 1 czerwca 1932 roku został niespodziewanie mianowany kanclerzem Rzeszy, jednocześnie wystąpił z Partii Centrum, tworząc rząd prezydencki oparty na rozporządzeniach wydawanych na mocy artykułu 48 konstytucji, 20 lipca 1932 roku jako komisarz Rzeszy w Prusach przeprowadził tak zwany zamach pruski, Preussenschlag, odsuwając legalny rząd pruski i podporządkowując największy kraj związkowy władzy centralnej, jego gabinet opierał się na dekretach prezydenckich i poparciu konserwatywnych elit, nie posiadał jednak trwałej większości parlamentarnej, po wrześniowych wyborach doszło do kryzysu politycznego i 17 listopada 1932 roku Papen został zmuszony do rezygnacji ze stanowiska kanclerza.

Po dymisji Papen odegrał kluczową rolę w zakulisowych negocjacjach, które doprowadziły do mianowania Adolfa Hitlera kanclerzem 30 stycznia 1933 roku, zapewniał Hindenburga, że naziści zostaną rzekomo okiełznani przez konserwatystów i że on sam jako wicekanclerz będzie kontrolował Hitlera, w nowym rządzie został wicekanclerzem i pozostawał posłem do Reichstagu, liczył na zachowanie wpływów dawnej elity, szybko jednak został zepchnięty na drugi plan przez nazistowskich ministrów, stracił realny wpływ na decyzje, a jego próby umiarkowanej krytyki nadużyć SA i aparatu partyjnego doprowadziły do narastającej nieufności władz nazistowskich wobec niego.

W 1934 roku Papen wygłosił tak zwane przemówienie w Marburgu, w którym w zakamuflowany sposób skrytykował brutalność i bezprawie reżimu, kilka tygodni później podczas krwawej akcji zwanej nocą długich noży jego współpracownicy zostali zamordowani, a on sam przez kilka dni przebywał w areszcie domowym, po tych wydarzeniach został zmuszony do rezygnacji z funkcji wicekanclerza, aby nie stać się całkowicie politycznie bezużytecznym przyjął propozycję objęcia placówki dyplomatycznej, od lipca 1934 roku do lutego 1938 roku był posłem, a później ambasadorem Rzeszy w Wiedniu, gdzie pracował na rzecz osłabienia rządu kanclerza Kurta Schuschnigga, wspierał nazistów austriackich i torował drogę aneksji Austrii przez Niemcy.

Po Anschlussie Austrii Papen na krótko pozostawał bez ważnej funkcji, w 1939 roku został mianowany ambasadorem w Turcji, w Ankarze reprezentował interesy III Rzeszy do 1944 roku, jego zadaniem było utrzymanie Turcji w neutralności oraz przeciwdziałanie przystąpieniu tego kraju do wojny po stronie aliantów, prowadził intensywną grę dyplomatyczną, zawierał porozumienia gospodarcze korzystne dla Niemiec, ale nie zdołał skłonić Turcji do wejścia do wojny po stronie Osi, pod koniec wojny jego pozycja uległa osłabieniu, a w 1944 roku został odwołany z placówki, po klęsce Niemiec w 1945 roku został aresztowany przez aliantów.

Franz von Papen został postawiony przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako jeden z oskarżonych w procesie głównych przywódców, zarzucano mu współodpowiedzialność za doprowadzenie Hitlera do władzy, rozbicie republikanskiego porządku prawnego w Niemczech oraz działania dyplomatyczne ułatwiające ekspansję III Rzeszy, w 1946 roku trybunał uniewinnił go, uznając co prawda jego polityczną i moralną odpowiedzialność, lecz nie znajdując wystarczających podstaw prawnych do skazania za zbrodnie objęte aktem oskarżenia, mimo uniewinnienia pozostał osobą skompromitowaną w opinii publicznej.

W 1947 roku niemiecka Izba Orzekająca w ramach procesu denazyfikacji skazała go na osiem lat obozu pracy za aktywne wspieranie nazizmu, po odwołaniu kara została złagodzona, uwzględniono okres dotychczasowego internowania, a w 1949 roku Papen został zwolniony na wolność, w latach powojennych starał się usprawiedliwić swoją rolę, publikował wspomnienia i wystąpienia, przedstawiając się jako konserwatysta, który miał rzekomo próbować ograniczać Hitlera, wielu historyków oceniało te wyjaśnienia krytycznie, podkreślając, że to właśnie działania Papena otworzyły nazistom drogę do przejęcia władzy.

Mimo kontrowersyjnej roli politycznej Papen zachował wpływy w środowiskach katolickich, w 1959 roku papież Jan XXIII nadał mu tytuł tajnego szambelana papieskiego, co było gestem skierowanym do starej katolickiej arystokracji, a nie oceną jego działalności politycznej, ostatnie lata życia spędził w Obersasbach w Badenii, gdzie żył w stosunkowo dobrych warunkach, zmarł 2 maja 1969 roku, do końca życia uważał, że jego błędy były raczej pomyłkami politycznymi niż współudziałem w zbrodniczym systemie, w historiografii pozostał symbolem konserwatywnego polityka, który zlekceważył zagrożenie ze strony nazizmu i przyczynił się do upadku Republiki Weimarskiej.

Zdjęcie:
Bundesarchiv, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0