24.11.1887 - 11.06.1973

Fritz Erich Georg Eduard von Manstein urodził się 24 listopada 1887 roku w Berlinie w pruskiej rodzinie arystokratycznej o długich tradycjach wojskowych, biologicznie był członkiem rodu von Lewinski, lecz został adoptowany przez bezdzietne małżeństwo generała Georga von Mansteina, od którego przyjął nazwisko, wychowywał się w środowisku oficerów armii pruskiej, co od początku ukierunkowało go na karierę wojskową, już jako młody człowiek wstąpił do armii cesarskiej i kształcił się w szkołach kadetów.

W pierwszej wojnie światowej służył na frontach zachodnim i wschodnim, był oficerem liniowym i sztabowym, stopniowo awansował, pod koniec wojny miał już stopień kapitana, uchodził za zdolnego planistę i sprawnego organizatora, po klęsce Niemiec pozostał w zredukowanej armii Republiki Weimarskiej, Reichswehrze, w której brał udział w odbudowie struktur dowodzenia oraz w szkoleniu oficerów, w okresie międzywojennym pełnił różne funkcje sztabowe i liniowe, współpracował z wyższym dowództwem przy opracowywaniu planów użycia nowych rodzajów wojsk, zwłaszcza broni pancernej.

U progu drugiej wojny światowej Manstein był jednym z najważniejszych oficerów sztabowych armii niemieckiej, we wrześniu 1939 roku pełnił funkcję szefa sztabu Grupy Armii Południe dowodzonej przez generała Gerdta von Rundstedta podczas agresji na Polskę, już w tym okresie wykazał talent do łączenia szybkich uderzeń pancernych z tradycyjną sztuką operacyjną, jesienią 1939 i na początku 1940 roku opracował śmiały wariant planu ataku na Francję, który zakładał główne uderzenie przez gęsto zalesione Ardeny i szybkie wyjście nad kanał La Manche, odcinające siły francuskie i brytyjskie w Belgii, ten tak zwany manewr sierpa, Sichelschnitt, został ostatecznie przyjęty przez Hitlera i najwyższe dowództwo, a jego realizacja w maju i czerwcu 1940 roku doprowadziła do szybkiej klęski Francji i ewakuacji wojsk alianckich z Dunkierki.

Po zwycięstwie na Zachodzie Manstein objął dowództwo dywizji, a później korpusu, w czerwcu 1941 roku jego jednostki brały udział w ataku na Związek Radziecki, początkowo na północnym odcinku frontu, pod jego dowództwem wojska niemieckie uczestniczyły między innymi w walkach na Łotwie i w rejonie Leningradu, następnie został przeniesiony na południe i powierzono mu dowództwo Jedenastej Armii, która jesienią 1941 roku i w pierwszej połowie 1942 roku prowadziła ciężkie walki na Krymie, w tym zwycięską ofensywę przeciwko wojskom radzieckim na Półwyspie Kerczeńskim, zwieńczoną zdobyciem Sewastopola w lipcu 1942 roku po długim i krwawym oblężeniu, w uznaniu tych sukcesów Hitler awansował go do stopnia feldmarszałka.

Pod koniec 1942 roku Manstein otrzymał dowództwo nowo utworzonej Grupy Armii Don, której zadaniem było ustabilizowanie frontu po okrążeniu Szóstej Armii niemieckiej w Stalingradzie i przeprowadzenie operacji odsieczy, ofensywa w kierunku okrążonych wojsk, znana jako operacja Zimowa Burza, nie przyniosła jednak przełomu, miedzy innymi dlatego, że Hitler nie zgodził się na próbę przebicia się wojsk Paulus z miasta, ostatecznie odsiecz załamała się, a armia w Stalingradzie skapitulowała, mimo to Manstein zorganizował w pierwszych miesiącach 1943 roku serię przeciwuderzeń na południowym odcinku frontu, między innymi pod Charkowem, odzyskując na krótko inicjatywę operacyjną i opinię jednego z najwybitniejszych niemieckich dowódców.

W marcu 1943 roku Manstein przedstawiał Hitlerowi własne koncepcje prowadzenia wojny na Wschodzie, proponował między innymi elastyczniejsze działania, wycofanie się z najniebezpieczniejszych występów frontu i szukanie możliwości zawarcia ograniczonego pokoju, który pozwoliłby Niemcom utrzymać przynajmniej część zajętych terenów i uniknąć dalszego wyniszczania armii, jego koncepcje stały w sprzeczności z decyzjami Hitlera, który żądał utrzymania zdobytych pozycji i planował kolejne wielkie ofensywy, mimo zniszczonych rezerw, jednym z rezultatów sporów była decyzja o przeprowadzeniu latem 1943 roku wielkiej operacji zaczepnej w rejonie Kurska, w której Manstein dowodził częścią sił na południowej flance, klęska tej operacji i rosnąca przewaga Armii Czerwonej przypieczętowały strategiczną porażkę Niemiec na Wschodzie.

W kolejnych miesiącach Manstein dowodził Grupą Armii Południe, później przemianowaną na Grupę Armii Północna Ukraina, usiłując manewrowymi odwrotami i lokalnymi kontratakami opóźnić postępy Armii Czerwonej, wielokrotnie wchodził w ostre konflikty z Hitlerem, który zakazywał wycofywania się i nakazywał utrzymywanie pozycji za wszelką cenę, feldmarszałek uważał takie rozkazy za wojskowo nieracjonalne i prowadzące do niepotrzebnego marnowania sił, spory przybierały coraz gwałtowniejszy charakter, ostatecznie w marcu 1944 roku Hitler zdjął Mansteina z dowództwa i nie powierzył mu już żadnej nowej funkcji bojowej, co oznaczało koniec jego kariery frontowej.

Podczas działań na froncie wschodnim wojska podległe Mansteinowi uczestniczyły nie tylko w regularnych walkach, lecz także w brutalnej polityce okupacyjnej, obejmującej represje wobec ludności cywilnej, deportacje, pacyfikacje oraz współdziałanie z jednostkami odpowiedzialnymi za zbrodnie na Żydach i innych grupach ludności, w strefie odpowiedzialności dowodzonych przez niego armii i grup armii dochodziło do rozstrzeliwań jeńców, wykonywania rozkazu o likwidacji komisarzy politycznych i do stosowania taktyki spalonej ziemi podczas odwrotu, po wojnie te działania stały się jednym z głównych punktów oskarżenia przeciwko feldmarszałkowi.

Po upadku III Rzeszy Manstein dostał się w ręce Brytyjczyków w sierpniu 1945 roku, początkowo przebywał w obozie jenieckim, następnie został przewieziony do Norymbergi, gdzie w 1946 roku zeznawał jako świadek obrony niemieckiego naczelnego dowództwa, w kolejnych latach pozostawał w areszcie, w lipcu 1948 roku władze brytyjskie zdecydowały o postawieniu go przed sądem, proces odbył się w Hamburgu w okresie od sierpnia do grudnia 1949 roku, Manstein został oskarżony o siedemnaście czynów, w tym o udział w planowaniu i prowadzeniu wojen napastniczych, współodpowiedzialność za zabijanie i złe traktowanie jeńców oraz ludności cywilnej, stosowanie rozkazu o rozstrzeliwaniu komisarzy i działania w duchu taktyki spalonej ziemi.

Wyrokiem sądu w Hamburgu Erich von Manstein został uznany winnym dziewięciu z postawionych mu zarzutów, między innymi złego traktowania i śmierci jeńców radzieckich, udziału w wykonywaniu rozkazu o rozstrzeliwaniu komisarzy politycznych, dopuszczenia się deportacji ludności cywilnej do pracy przymusowej oraz wydawania rozkazów prowadzących do zniszczenia miast i wsi bez wojskowej konieczności, skazano go na osiemnaście lat pozbawienia wolności, wyrok później złagodzono do dwunastu lat, karę odbywał w więzieniu w Werl, opiekę nad jego sprawą przejęli liczni zwolennicy w Niemczech Zachodnich i w Wielkiej Brytanii, którzy domagali się jego wcześniejszego zwolnienia, w maju 1953 roku Manstein został wypuszczony na wolność, częściowo z powodu złego stanu zdrowia, a częściowo w związku z politycznymi naciskami w okresie formowania nowych sił zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec.

Po wyjściu z więzienia Manstein pełnił funkcje nieformalnego doradcy wojskowego władz zachodnioniemieckich, uczestniczył w dyskusjach nad kształtem powstającej Bundeswehry, jednocześnie zajął się pisaniem wspomnień, w 1955 roku opublikował książkę Verlorene Siege, Utracone zwycięstwa, w której przedstawił swoją interpretację działań wojennych, podkreślając własne sukcesy i krytykując decyzje Hitlera, pomijając natomiast kwestie polityczne i moralne związane ze zbrodniami popełnianymi na froncie wschodnim, jego relacja przyczyniła się do powstania mitu tak zwanej czystej Wehrmacht, czyli obrazu armii niemieckiej rzekomo odciętej od zbrodni reżimu nazistowskiego, późniejsi badacze jednoznacznie zakwestionowali tę wizję, wykazując głębokie uwikłanie dowództwa wojskowego w politykę eksterminacji.

Erich von Manstein zmarł na skutek udaru 9 czerwca 1973 roku w miejscowości Irschenhausen w Bawarii w wieku osiemdziesięciu pięciu lat, został pochowany z honorami wojskowymi na cmentarzu w Dorfmark w Dolnej Saksonii, jego pogrzeb zgromadził wielu byłych oficerów Wehrmachtu i przedstawicieli Bundeswehry, do dziś pozostaje postacią budzącą liczne kontrowersje, z jednej strony bywa opisywany jako jeden z najzdolniejszych niemieckich dowódców operacyjnych, z drugiej strony jako oficer, który swoje umiejętności poświęcił prowadzeniu wojny napastniczej i ponosi współodpowiedzialność za zbrodnie popełnione na wschodzie Europy.

Zdjęcie:
Bundesarchiv, CC BY-SA 3.0 DE, Wikimedia Commons