19.03.1905 - 1.01.1981

Albert Speer, właściwie Berthold Konrad Hermann Albert Speer, urodził się 19 marca 1905 roku w Mannheim w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, jego ojciec był cenionym architektem, co miało wpływ na wybór zawodu syna, Speer został jednym z najważniejszych architektów Trzeciej Rzeszy, a w czasie wojny ministrem uzbrojenia i produkcji wojennej, po wojnie został skazany jako zbrodniarz wojenny, zmarł 1 września 1981 roku w Londynie.

Studiował architekturę w Karlsruhe, Monachium i Berlinie, należał do studentów profesora Heinricha Tessenowa, którego prosty, klasycyzujący styl wysoko cenił, w 1928 roku został jego asystentem na Politechnice w Berlinie Charlottenburgu, w tym samym roku ożenił się z Margarete Weber, z którą miał kilkoro dzieci, początkowo prowadził skromną praktykę architektoniczną, niezwiązaną jeszcze z polityką, stopniowo budował zawodowe kontakty i pozycję.

W 1931 roku Speer wstąpił do NSDAP, otrzymał numer legitymacji partyjnej 474481, a niedługo potem także do SA, nie należał do ścisłego grona ideologów nazizmu, ale uważał, że członkostwo w partii przyniesie mu szanse zawodowe, dzięki rekomendacjom w kręgach partyjnych zaczął otrzymywać pierwsze zlecenia od NSDAP, projektował między innymi dekoracje architektoniczne na wiece i wystąpienia Hitlera, co szybko zwróciło uwagę przywódców nazistowskich na jego talent organizacyjny i umiejętność tworzenia monumentalnej scenografii.

Od 1932 roku był formalnie niezależnym architektem, ale coraz częściej pracował prawie wyłącznie dla partii, przygotowywał dekoracje i oprawę architektoniczną wielkich masowych imprez, w 1934 roku został pełnomocnikiem do spraw budownictwa w NSDAP, funkcję tę sprawował do 1941 roku, był szefem działu w sztabie zastępcy wodza partii i kierował pododdziałem odpowiedzialnym za przygotowanie techniczne i artystyczną oprawę zjazdów oraz innych uroczystości, pod jego kierunkiem kształtował się architektoniczny wygląd terenów zjazdów partyjnych w Norymberdze, między innymi kompleksu Zeppelinfeld, który stał się jednym z symboli nazistowskiej propagandy.

W 1936 roku Hitler powierzył mu zadanie przebudowy Berlina na tak zwaną stolicę świata, planowane miasto Germania, od 1937 roku Speer pełnił funkcję generalnego inspektora budownictwa w Berlinie i uzyskał rozległe uprawnienia w sferze urbanistyki oraz inwestycji, w latach trzydziestych odpowiadał za projekt i realizację wielu reprezentacyjnych budowli, między innymi niemieckiego pawilonu na wystawie światowej w Paryżu w 1937 roku, od końca 1938 do 1939 roku kierował budową Nowej Kancelarii Rzeszy w Berlinie, która miała podkreślać potęgę reżimu, równocześnie rozwijał dalekosiężne plany przebudowy Berlina, w których przewidywano gigantyczne osie reprezentacyjne, hale i łuki triumfalne.

W latach 1939 do 1942 Speer stał na czele tak zwanego sztabu budowlanego Speera, nadzorującego wielkie projekty budowlane reżimu, przygotowywał między innymi plany umocnień, fabryk i infrastruktury wojskowej, w tym okresie jeszcze koncentrował się przede wszystkim na budownictwie i urbanistyce, jednak jego pozycja w aparacie władzy rosła, utrzymywał bliskie relacje z Hitlerem, który wysoko cenił jego lojalność oraz zdolność szybkiego organizowania dużych inwestycji.

Po śmierci ministra uzbrojenia i szefa Organizacji Todta Fritza Todta w katastrofie lotniczej Speer został 9 lutego 1942 roku mianowany ministrem uzbrojenia i amunicji Rzeszy, wkrótce objął także kierownictwo Organizacji Todta, od 1943 roku był ministrem uzbrojenia i produkcji wojennej, odpowiadał za koordynację przemysłu zbrojeniowego, racjonalizację produkcji oraz zaopatrzenie armii, znacząco zwiększył wydajność niemieckiego przemysłu mimo nalotów bombowych i strat terytorialnych, opierał się jednak w coraz większym stopniu na pracy przymusowej, korzystając z milionów robotników przymusowych, jeńców wojennych i więźniów obozów koncentracyjnych wykorzystywanych w fabrykach i zakładach podległych jego resortowi.

Jako wysoki funkcjonariusz reżimu Speer ponosi współodpowiedzialność za system wyzysku i wyniszczenia robotników przymusowych, jego resort współpracował z SS i władzami obozów koncentracyjnych przy pozyskiwaniu siły roboczej, po wojnie ustalono, że znał skalę wykorzystywania więźniów w produkcji zbrojeniowej i warunki pracy prowadzące do śmierci wielu z nich, chociaż wielokrotnie próbował przedstawić się jako technokrata odizolowany od najbardziej zbrodniczych aspektów polityki nazistowskiej.

Pod koniec wojny Speer należał do wąskiego kręgu najbliższych współpracowników Hitlera, uczestniczył w naradach w kwaterach głównych i w berlińskim bunkrze, po wojnie twierdził, że sprzeciwiał się tak zwanemu rozkazowi Nerona nakazującemu zniszczenie niemieckiej infrastruktury przed nadejściem wojsk alianckich i że celowo sabotował jego wykonanie, historycy oceniali te relacje ostrożnie, wskazując, że Speer miał po 1945 roku interes w budowaniu wizerunku człowieka umiarkowanego, mimo to jego wpływ na decyzje gospodarcze i wojenne ostatnich miesięcy Trzeciej Rzeszy pozostawał duży.

Po kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku Speer przebywał w rządzie admirała Karla Dönitza we Flensburgu, gdzie pełnił funkcję ministra gospodarki i produkcji Rzeszy od początku maja do zakończenia działalności tego rządu pod koniec miesiąca, został aresztowany we Flensburgu przez żołnierzy brytyjskich, następnie przewieziono go do więzienia i postawiono przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako jednego z głównych oskarżonych.

W procesie norymberskim Speer został oskarżony o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości, przede wszystkim w związku z wykorzystaniem pracy przymusowej i jego rolą w nazistowskiej gospodarce wojennej, w odróżnieniu od wielu innych oskarżonych przyznał się do moralnej odpowiedzialności za zbrodnie reżimu, jednocześnie podkreślając, że nie należał do wąskiego kręgu decydującego o Zagładzie Żydów, trybunał uznał go za winnego i skazał na karę dwudziestu lat pozbawienia wolności, wyrok odbywał w więzieniu Spandau w Berlinie, nie został przedterminowo zwolniony.

Speer odsiedział cały wyrok, w październiku 1966 roku wyszedł na wolność, po wyjściu z więzienia zamieszkał w Republice Federalnej Niemiec, utrzymywał się głównie z honorariów za książki i wykłady, opublikował wspomnienia pod tytułem na przykład Wspomnienia oraz dzienniki więzienne z okresu spędzonego w Spandau, jego publikacje stały się bestsellerami i przez wiele lat kształtowały wizerunek Speera jako technokraty i rzekomo apolitycznego specjalisty, który nie miał pełnej wiedzy o najcięższych zbrodniach nazizmu.

Późniejsze badania historyków, w tym analiza dokumentów i korespondencji, wykazały, że Speer był znacznie głębiej uwikłany w system przemocy i wyzysku niż sam przyznawał, wiedział o masowym charakterze prześladowań i o wykorzystywaniu więźniów obozów koncentracyjnych, korzystał z efektów polityki terroru prowadzonej przez reżim, jego powojenny wizerunek tak zwanego dobrego nazisty został w dużym stopniu zakwestionowany, pozostał jednak jedną z najbardziej znanych i zarazem kontrowersyjnych postaci wśród nazistowskich dygnitarzy.

Do najważniejszych projektów architektonicznych Speera należały niemiecki pawilon na wystawie światowej w Paryżu w 1937 roku, teren zjazdów partyjnych w Norymberdze wraz z kompleksem Zeppelinfeld przygotowywany w latach od 1934 do 1939 roku, Nowa Kancelaria Rzeszy w Berlinie budowana w latach od 1938 do 1939 roku, a także liczne projekty przebudowy Berlina, znane zbiorczo jako plan Germania, rozwijane od połowy lat trzydziestych do końca wojny, choć nie zostały zrealizowane w pełnym zakresie.

Zdjęcie
Bundesarchiv, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0